Koparsláttur I
Námskeið fyrir byrjendur
Verkefnin sem tekin eru fyrir á námskeiðinu: tvær gerðir af skálum, lágmynd og veiðispún. Skálarnar eru slegnar út úr koparplötum sem eru 0,70 – 1,0 mm að þykkt. Myndir af líkum verkefnum má sjá á vefsetri Silfurskóga www.silfurskogar.is undir námskeið. Námskeiðið er 6 klukkustundir með frjálsum hléum til að nemendur geti hvílt sig, spjallað, verslað og nært sig.
Skál úr kopar er söguð út með tifsög úr koparplötu eftir sniði/máti frá kennara. Þá eru kantar og brúnir snyrtar með þjöl og sandpappír. Að því loknu er málmurinn afglóðaður og síðan er skálin slegin/mótuð beint á viðarkubb með kúluhamri. Að lokum er skálin þvegin í efnalausn fyrir yfirborðsmeðferð.
Skál úr kopar er slegin úr koparplötu niður í rörenda. Þá er skálin klippt út með málmskærum og snyrt með þjöl og sandpappír síðan eru fæturnir (val) kveiktir á (silfurkveiking) . Að lokum er skálin þvegin í efnalausn fyrir yfirborðsmeðferð.
Lágmynd er söguð út í tifsög úr koparplötu eftir sniði/máti frá kennara. Þá er málmurinn afglóðaður og sleginn fram og hreinsaður fyrir yfirborðsmeðferð. Áherslur má fræsa í málminn með litlum handfræsara t.d. Proxxon eða sambærilegu verkfæri.
Veiðispúnn er klipptur út úr messingplötu (látúni) eftir sniði/máti frá kennara. Brúnir og kantar eru unnir til með þjöl og sandpappír. Þá er spúninn sleginn/mótaður beint á viðarkubb með kúluhamri. Þá er hann settur í efnalausn og síðan póleraður. Að lokum eru settar lykkjur, nælur og krækjur á spúninn.
Koparsláttur I, II, III.
Kopar
Kopar, messing og nýsilfur eru þeir málmar sem unnið er með á námskeiðunum. Koparinn (Cu) er frumefni. Messing eða látún er málmblanda kopars (Cu) og sinks (Cn) þar sem hlutfall sinks er minna en 38%. Nýsilfur (German Silver) er einnig málmblanda eða blanda kopars (Cu), sinks (Zn) og nikkels (Ni). Það má hafa það í huga að nikkel getur valdið óþoli (viðkvæmni) hjá fólki. Brons (ekki unnið með á námskeiðinu) er málmblanda kopars og sinks, málmblandan er í mismunandi hlutföllum sem gefa málminum fallegan blæ sem vekja hugann til að horfa aftur í aldir. Koparinn er fyrsta málmtegundin sem menn lærðu að notfæra sér enda er koparinn auðunninn málmur. Nafngiftin koparsláttur lýsir smíðaaðferðinni fullkomlega þar sem horft er aftur í tímann þegar koparslagarar voru að störfum. Í biblíunni (konungabókunum) koma fram samskipi Salamons konungs og Hírams koparsmiðs. Enn þann dag í dag má sjá koparslagara víða við störf sín þá aðallega í norður Aflríku, mið- austurlöndum og Indlandi. Það er heillandi að sjá koparslagarana við störf sín oftar en ekki sitjandi við vegbrúnina mótandi bæði litla sem stóra hluti. Litbrigði koparsins eru hreint ótrúleg og passa við svo til alls staðar og mýkja hug og hjarta. Koparinn er frumefni sem finnst í margvíslegu málmgrýti og einnig í hreinu formi. Lítið eitt hefur fundist af kopar hérlendis. Kopar er helsta íblöndunarefni við gull og silfur til smíða.
Yfirborðmeðferð málma
Á þessum námskeiðum er einungis notast við venjulega kúlu- og munnhamra af miðstærð. Til er ótrúlegt úrval hamra til að forma (drífa) málma með, margir þeirra eru póleraðir. Við koparslátt þarf að gæta póleruðu hamranna vel og byrja ekki að vinna með þeim fyrr en búið er að hreinsa málminn. Oftast er byrjað á því að afglóða málminn (taka spennuna úr honum) Það er gert með því að hita málminn að ákveðnu marki. Síðan er málmurinn annað hvort kældur hægt við stofuhita eða snöggkældur í vatni, rétt er að benda á að ávallt skal hafa í huga bræðslumark viðkomandi málms áður en hann er afglóðaður. Við formun eru margar aðferðir til, yfirborðið endurspeglar það sem haft er undir þegar formað er svo og ásláttarverkfærið. Ef undirlagið er mjúkt t.d. endatré á mjúkum viði eins og greni eða furu og eða sandpoki hafður undir þá verða ásláttarförin stærri og mýkri. Aftur á móti ef undirlagið er hart eins og steðji, formsteðjar, nefsteðji eða mjög harður viður þá verða ásláttarförin mikið grynnri og sneggri. Þá ber að hafa í huga að enginn hamar gefur eins höggfar því verður viðkomandi að láta reynsluna ráða í vali á hamri og undirlagi. Æting er ein aðferð til að forma yfirborð málma. Fyrir ætingu er best að fullvinna smíðisgripinn sem þarf að vera full póleraður áður en æting fer fram. Æting er framkvæmd með sýru eins og saltpéturssýru og kóngavatni sem er blanda saltpéturssýru og saltsýru sem er afar varasöm blanda og ber að hafa fullkomnar persónuhlífar við vinnu með þessum efnum eins og efnaþolnir einnotahanskar, hlífðarföt og öndunargríma með viðeigandi hreinsibúnaði. Við ætingu er málmurinn þakinn efni á þeim stöðum sem ekki á að æta. Þessi efni geta verið margvísleg með þeim formerkjum þó að hægt sé að ná þeim auðveldlega af aftur. Hér eru nefnd efni eins og tectyl í sprautubrúsa og Shelllakk (kvistlakk) og vaxefni. Æting skiptist í tvær megin aðferðir lágætingu og háætingu. Við lágætingu er munstrið ætt niður í málminn en við háætingu er umhverfi munstursins ætt niður í málminn.
Samsetningar
Þar sem samsetningar eiga við eru þær oftast framkvæmdar með silfurkveikingu. Oftast er notaður silfurvír með flússinu á. Oft er gott að hræra út smá skammt af flússi til að auðvelda kveikinguna sérstaklega á stórum flötum. Við smærri og fínlegri kveikingu þarf búnaður og efni að vera í samræmi við smíðisgripinn hverju sinni.
Hreinsun málma
Fyrir loka yfirborðmeðferð þarf að hreinsa málminn vel af fitu og gjalli. Mörg efni og efnablöndur er hægt að nota til verksins. Ýtrustu aðgæslu er þörf við hreinsunina sérstaklega þegar notaðar eru ætandi sýrur. Sjálfsagt er að nota persónuhlífar eins og einnota hanska, grímu og hlífðarföt. Tómatsósu og kók er hægt að nota en árangurinn er ekki á háum standard, samt er gott að grípa til þessara efna þegar ekkert annað er til. Sítrónusýra (duft í bréfum) er leyst upp í vatni og lausnin hituð upp í vatnsbaði upp í ca 37 gráðu hita. Vitrex kemur í duftformi (ekki óáþekkt sítrónusýrunni) er leyst upp í vatni, virkni lausnarinnar er meiri ef hún er hituð upp eða duftinu hrært upp í volgu vatni. Vel þynnt saltsýra vinnur vel , einnig þynnt brennisteinssýra. Saltpéturssýra hefur mikla virkni eftir styrkleika, sýran er mjög varasöm og í raun hættuleg. Hún er erfið í umgengni og geymslu og mjög varasamt að hafa málma nálægt henni á geymslustað. Sýran virðist „rjúka“ úr flestum almennum umbúðum og oxar allt sem nálægt er. Við meðhöndlun á sýrum ber að hafa það í huga að sýran er ávallt sett út í vatnið en ekki öfugt. Það getur orsakað efnasprengingu ef vatnið er sett út í sýruna.
Litun málma
Eftir hreinsun málmsins (kopar) er hægt að meðhöndla hann á marga vegu til að fá varanlega áferð. Ein aðferðin og sú fljótlegasta er að hita yfirborð málmsins (eftir að hann hefur verið hreinsaður) smá stund með gasloga þá birtast hin ýmsu litbrigði. Kæla þarf málminn þegar áferðin er að skapi gerandans. Hægt er að endurtaka ferlið aftur og aftur. Þá er hægt að dýfa málminum í brennisteinslausn ( brennisteinslifur hepar sulfiris) lausnina er hægt að hafa í mismunandi styrk eftir því hve mörgum kögglum er hrært saman við vatnið. Einnig er hægt að fá mismunandi áferð með brennisteinslifrinni með því að bleyta málminn áður í vatni og hafa málminn mis lengi í lausninni oftast brot úr sekúndu, ferlið er hægt að endurtaka aftur og aftur með því að þvo málminn á milli. Eftir litun má fá fram áherslur með því að nota fínan sandpappír (no 1200) eða fína stálull. Við pússun með sandpappírnum lýsast svæði á málmplötunni. Í litameðferð 1 og 2 er hægt að loka yfirborði málmsins með lakkefnum sem eru annað hvort sprautuð á málminn eða pensluð einnig er hægt að nota tveggja þátta epoxy efni til að loka yfirborðinu. Við meðhöndlunina oxast einhverjir litir út. Í litameðferð 3-6 er venja að vaxbera málminn. Í litameðferð 3-5 er hægt að fá áferðina með óreglulegu mynstri með því að blanda út í lausnina efnum eins og tuskubútum og trjáspónum. Við litun er sjálfsagt að geyma viðkomandi málm í plastumbúðum eins og plastpoka. Smelti er óþrjótandi brunnur við yfirborðsmeðhöllun málma þá sérstaklega kopars. Smíðisgripur úr kopar sem matvæli komast í snertingu við verður að tinhúða með hreinu tini (Sn). Tin sem er notað í lóðningar er blandað blýi í stórum hlutföllum eftir því sem við á hverju sinni og því ónothæft nálægt matvælum. Yfirleitt eru smíðisgripirnir aðeins tinhúðaðir á þeim flötum sem snerta matvælin. Skemmtilegt er að skreyta skálar úr kopar og messing að hluta til að innanverðu með hreinu tini. Aldagömul hefð er fyrir því að lita eldsmíðaða hluti úr járni. Aðferðin er sáraeinföld sem gefur smíðisgripnum aukið gildi. Eftir að hluturinn er fullunninn er hann hitaður varlega upp í eldi upp í ca. 100 gráður þá er olíu smurt á hann, best er að nota notaða olíu eða bara þá olíu sem er hendi næst. Ef olían er mjög þunn kviknar í henni. Þetta er gert nokkrum sinnum. Á árum áður var strokið vel yfir hlutinn öðru hvoru með grófum striga. Við þetta myndast þunn biksvört húð á smíðisgripinn sem er svo sápuþveginn að lokum. Þá má nefna liti eins og olíuliti og akrýlliti í bland við það sem upp hefur verið talið til að fá fram einstaka áferð.
Kopar
Kopar (Cu) hefur bræðslumarkið 1083 gráður og afglóðunarhitastig er 600 gráður/kalt vatn.
Messing
Messing er málmblanda sem hefur bræðslumarkið 1020 gráður og afglóðunarhitastig er 600 gráður/ stofuhiti. Messing kemur fyrir í nokkrum blöndunarhlutföllum sem getur þítt að bræðslumarkið sé mismunandi eftir hlutfalli málmana hverju sinni.
Nýsilfur
Nýsilfur hefur bræðslumarkið rúmlega 1000 gráður og afglóðunarhitastig er 600 gráður/stofuhiti.
Dæmi um efni og efnasambönd sem breyta lit og áferð kopars
Varðandi litun er auðvelt að ná fram upprunalegum lit með því að baða hlutinn í efnalausnum eins og vitrex, sítrónusýru, saltsýru, brennisteinssýru eða saltpéturssýru.
1. Marglit náttúruleg áferð
Hita málminn með gasloga (framhlið) örstutta stund og kæla með vatni.
2. Gul, græn og yfir í svart
1 msk. brennisteinslifur (hepar sulfiris)
1 l vatn, virkni strax.
3. Dökkbrún
Sítrónusafi eftir þörfum. Benda má á að hægt er að úða safanum yfir til að fá fram doppótta áferð.
4. Ljós- ólífu græn spanskgræna
16 gr ammóníumklóríð
16 gr natríumklóríð (matarsalt)
½ l vatn
Virkni eftir 24 klst.
5. Grænblá spanskgræna
40 gr ammóníumklóríð
120 gr ammóníumkarbónat
40 gr matarsalt (natríumklóríð)
1 l vatn. Virkni eftir 24 klst.
6. Blágræn spanskgræna
100 gr ammóníumklóríð
150 gr ammóníumkarbónat
1 l vatn.
Virkni eftir 24 klst.
7. Dökkir deplar á ljósan kopargrunn
16 gr ammóníumklóríð
16 gr matarsalt (natríumklóríð)
20 ml ammóníak (lausn 20% í 1 l af vatni)
1 l vatn
Tekur um 2-4 klst. að ná virkni.
Kóngavatn
1 hluti saltpéturssýra
1 hluti saltsýra
vatn
Ávallt ber að hafa í huga að setja sýruna út í vatnið ekki öfugt. Við gerð kóngavatns er rétt að setja báðar sýrurnar út í vatnið en ekki blanda sýrunum saman. Of sterk blanda gjöreyðileggur smíðisgripinn á augnabliki. Kóngavatn er mikilvirkt við allar ætingar á kopar.